Signalement - Liturgie: Dienst van het volk

Column voor het tijdschrift ´Muziek & Liturgie´, juni 2025.

De eucharistievieringen in de Rooms-Katholieke Kerk in Duitsland kenmerken zich – in onderscheid met wat bij haar Nederlandse zusje gebruikelijk is – door de actieve participatie van de gelovigen. Dit wordt voornamelijk in het zingen hoorbaar, er kan stevig worden gezongen. Ook de verschillende gebedshoudingen, knielen en staan, zijn hier vanzelfsprekend. In Schulgottesdiensten worden hele schoolklassen bekend gemaakt met de christelijke liturgie, ze leren de verschillende acclamaties spreken en de gebeden meebidden. De liturgie kan zo op de kerkelijke hoogtijdagen - wanneer hier plotseling veel mensen naar de kerk komen – heel feestelijk worden gevierd. Ook dit jaar puilde de kerk in de Paasnacht weer uit, de tijd van de volkskerk is nog niet helemaal voorbij.

De parochiekerken waarvoor ik werk zijn geen keuzekerken. Het zijn gemeenschappen waar hoog- en praktisch opgeleid elkaar ontmoet, naar mijn inschatting meer praktisch- dan hoog. De waardering voor de kerkmuziek is anders dan in een stadskerk in Nederland. Het werk wordt voluit serieus genomen, maar gerichte dankbetuigingen ontvang ik vrijwel uitsluitend na het spelen van de Sortie van Lefébure-Wély of de Fanfare van Lemmens. Na één bladzijde Bach-fuga heeft normaal gesproken praktisch iedereen de kerk verlaten. Ook dat is prima. Het maakt duidelijk dat een gelovige niet automatisch een (klassieke-)muziekliefhebber is.

In protestants Nederland viel het mij op dat liturgische gemeenten grosso modo een bepaald slag mensen aantrekken, meestal met bovengemiddeld opleidingsniveau. Dit heeft mogelijk te maken met de meer stedelijke ligging van dergelijke gemeenten, maar ook dat is niet zonder betekenis. De klassieke liturgie is in de protestantse kerk een optie naast vele andere, en mist daarmee haar universeel kerkelijk karakter. In mijn ervaring wordt in het Nederlandse protestantisme liturgie daarnaast voornamelijk esthetisch benadert en ontbreekt doorgaans haar theologische en spirituele inbedding. Klassieke liturgische vormen, leesroosters, liedkeuzen; vaak geldt: ´the fruits without the roots´.

Jarenlang heb ik binnen het Nederlands protestantisme gezocht naar een vanzelfsprekend samengaan van liturgie en theologie én naar de ruimte om binnen de protestantse kerk voluit de liturgie mee te kunnen vieren als de gemeenschappelijke viering van de universele kerk. Mijn zoektocht was kortweg: hoe kan ik zo katholiek mogelijk protestants zijn? Wellicht is dit vragen naar het onmogelijke, al weet ik dat ik niet de enige ben in deze zoektocht. Uiteindelijk vond ik helaas niet die ruimte die ik zocht. Dit heeft er mede toe geleid dat ik nu in de Rooms-Katholieke Kerk mijn thuis heb gevonden.

Volksvroomheid en hoog-kerkelijkheid gaan in de Rooms-Katholieke Kerk hand in hand. Esthetiek speelt een vanzelfsprekende rol in kerkinrichting, liturgische handeling en muziek, maar staat nooit op zichzelf. De liturgie is voluit liturgisch, maar op een alledaagse manier. De vormgeving van de diensten is niet iets dat de ene parochie onderscheidt van de andere, maar juist iets dat verbindt met de wereldwijde kerk. De gebeden zijn niet verwoord in poëtische taal die alleen door fijnbesnaarde mensen wordt verstaan, maar ze klinken in eenvoudige, korte en doeltreffende formuleringen. Liturgie is niet de hobby van de voorganger of de vrucht van een enthousiaste liturgische commissie, maar is gegroeid door de tijd, overgeleverd van generatie op generatie, ingeoefend op school, in de kerk en thuis. Liturgie is niet secundair of optioneel, het is de viering van de gelovige gemeenschap, het is de dienst van het volk.

Floris van Gils (*1996), is musicus en theoloog en werkt als voltijds kerkmusicus voor het Kirchengemeindeverband Brüggen-Niederkrüchten in bisdom Aken, in de grensstreek tussen Roermond en Venlo.